Anne......

O elinde tuttuğun zarf
bir ihanet anında örülmüştür
Ve zarfın içindeki kağıt
er mektubudur görülmüştür
Doğum günüm bu gün 3 Aralık
Ve şafak karanlık
Bu mektubu sana yazıyorum anne
Dün sevdiğimle ayrıldık
Son mektubuymuş bana yazdığı
Bir daha yazmayacakmış
Demek sevda ayrılığa bir ay dayanırmış
Ve asker ocağında terkedilmek de varmış

Bu mektubu sana yazıyorum anne
Bu gün doğum günüm 3 Aralık
Ve şafak karanlık

3-5 nöbetindeydim dün gece
Bir şarjörün boşluğunda içtim son sigaramı
Ve yorgan gibi üstümü örttü kar siperde
Sabaha karşı biraz içim geçmiş
Hayalin gözümün önüne geldi anne
Kızkardeşimi de verdiğinden beri sevdiğine
Bir ben bir de sen kaldın geriye

Üzülme anne üşümüyorum
Bekliyorum elim tetikte
Bekliyorum memleketi ve seni
Ve artık beklemiyorum beni beklemeyen sevdiğimi
Beklemiyorum yüreğimi ve aşkımı
Soğuk siperde yalnız bırakan sevgiyi
Ve bekliyorum anne elim tetikte
Eğer girerse menzile vurup öldüreceğim
Hem aşkı hem sevgiyi

Geçen gece karakolu bastılar
Kurşunlar yağmur gibi yağdı üzerimize
Garip gelecek belki sana ama
Ortalık bayram yeri gibi oldu anne
Biliyormusun o an hiç korkmuyorsun
Herkes kendini bir sipere atıyor
Ve gecenin karanlığında kurşun yerine
Işıl ışıl yıldızlar yağıyor sanki üzerimize
Ve ölüm bile aklımıza gelmiyor anne
Canlar canlar gidiyor
Gidiyor canlar
Ve kimbilir ne zaman bahar 

Uğur Arslan

Orhun Yazıtları, Göktürk İmparatorluğu'nun ünlü hükümdarı Bilge Kağan devrinden kalma altı adet yazılı dikilitaştır. Moğolistan'ın kuzeyinde, Baykal gölününü güneyinde, Orhun ırmağı vadisindeki Koşo Saydam gölü yakınlarındadır. Bu yazıtlardan Köl Tigin ve Bilge Kağan yazıtları, Koçho Tsaydam bölgesindeki Orhun Irmağı civarında; Bilge Tonyukuk yazıtları ise, Köl Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarından yaklaşık 360 km uzakta, Tola Irmağı'nın yukarı yatağındaki Bayn Tsokto (Bayn Çokto) bölgesindedir. Bilge Tonyukuk yazıtlarının, (Orhun Irmağı civarında olmamasına rağmen), Orhun yazıtlarıyla birlikte düşünülmesi, anılması Köl Tigin ve Bilge Kağan yazıtları ile aynı döneme ait olması ve aynı konuları içermesindendir. Yazıtlar Türk dili, tarihi, edebiyatı, sanatı, töresi hakkında önemli bilgiler vermektedirler. Türk ve Türkçe adı, ilk kez Doğu Göktürkler dönemine ait bu yazıtlarda geçmektedir.

Yazıtların üçü çok önemlidir. İki taştan oluşan Tonyukuk 716, Köl Tigin (Kültigin) 732, Bilge Kağan 735 yılında dikilmiştir. Köl Tigin yazıtı, Bilge Kağan'ın ağzından yazılmıştır. Kültigin, Bilge Kağan'ın kardeşi, buyrukçu ihtiyar Tonyukuk ise veziridir. Anıtların olduğu yerde yalnızca dikilitaşlar değil, yüzlerce heykel, balbal, şehir harabeleri, taş yollar, su kanalları, koç ve kaplumbağa heykelleri, sunak taşları bulunmuştur.

Orhun Abideleri'ni ilk kez 1889 yılında Rus tarihçi Yardintsev bulmuştur. 1890'da bir Fin heyeti, 1891'de de bir Rus heyeti burada incelemelerde bulunmuştur. Bu heyetler yazıları çözememişlerdir. Fakat 1893 yılında Danimarkalı bilgin Vilhelm Thomsen, 38 harfli alfabeyi çözerek yazıtları okumayı başarmıştır. Alfabenin dördü sesli, dördü sessiz harften oluşur. Yazıda harfler birbirine birleştirilmez, kelimeler de birbirlerinden iki nokta üstüste konularak ayrılır. Sağdan sola ve yukarıdan aşağıya yazılır. Orhun abidelerinde yazılar yukarıdan aşağıya yazılmış ve sağdan sola doğru istiflenmiştir. 

Kültigin Anıtı:

3,35 metre yükseklikte, kireçtaşından yapılmış ve dört cephelidir. Doğu-batı cephelerinin genişliği aşağıda 132, yukarıda 122 santimetredir. Kuzey-güney cepheleri de aşağıda 46, yukarıda 44 santimetredir. Üst kısım kemer şeklinde ve yukarıda beş kenarlı olarak bitmektedir. Anıttaki satırların uzunluğu 235 santimetredir. Yazıtın doğu yüzünde 40; güney ve kuzey yüzlerinde 13'er satır Göktürk harfli Türkçe metin vardır. Batı yüzünde ise, devrin Tang İmparatoru'nun Köl Tigin'in ölümü dolayısıyla gönderdiği Çince mesajına yer verilmiştir. Batı yüzde Çince yazılar dışında yazıta sonradan eklenmiş Göktürk harfli iki satır bulunmaktadır. Yazıtın kuzeydoğu, güneydoğu, güneybatı yüzlerinde de (pahlarda) Göktürk harfli Türkçe metinler mevcuttur. Kültigin yazıtında Göktürk tarihine ait olaylar, Bilge Kağan'ın ağzından nakledilerek birlik, bütünlük mesajı verilir. Yazıtın doğu, kuzey ve güney yüzlerinin yazıcısı, Yollug Tigin, batı yüzünün yazıcısı ise, Tang İmparatoru Hiuan Tsong'ın yeğeni Çang Sengün'dür. Köl Tigin yazıtının doğu yüzünde, bütün Türk boylarının ortak damgası olduğu sanılan dağ keçisi damgasına; doğuya ve batıya bakan "tepelik" kısımlarında ise, kurttan süt emen çocuk tasvirlerine yer verilmiştir. Yazıt, geçen yaklaşık 1300 yıllık süreç içinde önemli ölçüde tahrip olmuştur. Zira yazıtın doğu ile kuzey yüzlerini birleştiren kısım yıldırım düşmesi sonucunda parçalanmıştır. Orijinalinde kaplumbağa kaide üzerinde bulunan yazıt, bu kaidenin de parçalanması üzerine 1911 yılında, sunak taşından kesilen granit bir blok üzerine oturtulmuştur.

Bilge Kağan Anıtı:

Kültigin Anıtının bir kilometre uzağındadır. 734 yılında ölen Bilge Kağan adına oğlu Tenri Kağan tarafından yaptırılan bu anıt 735 yılında dikilmiştir. Yazıtta Bilge Kağan'ın ağzından devletin nasıl büyüdüğü anlatılmakta ve Kültigin'in ölümünden sonraki olaylar ilave edilmektedir. Ayrıca kağanın konuşmasından başka yeğeni Yuluğ Tigin'in kayıtları da yer almaktadır. Yaklaşık 3,75 metre yüksekliğinde olan yazıt, dört cephelidir. Yazıtın doğu yüzünde 41, kuzey ve güney yüzlerinde 15'er satır Göktürk harfli Türkçe metin bulunmaktadır. Batı yüzünde ise, (Köl Tigin yazıtında olduğu gibi), Çince bir metne yer verilmiştir. Batı yüzün tepelik kısmının ortalarına da Göktürk harfli Türkçe manzum metin yazılmıştır. Yazıtın güneydoğu, güneybatı ve batı yüzlerinde de (pahlarda) Göktürk harfli Türkçe küçük metinler bulunmaktadır. Yazıtta olayları nakleden, öğütler veren Bilge Kağan'dır. Yazıta Köl Tigin'in ölümünden sonraki olaylar da ilave edilmiştir.

Kül Tigin'in eşine ait mermer gövde

Tonyukuk Anıtı:

Tonyukuk anıtı dört cepheli iki dikilitaş halindedir. Yazılar, diğer taşlara göre daha silik durumdadır. Tonyukuk, Bilge Kağan'ın babası İlteriş Kağan'ın amcası Kapgan Kağan'ın ve Bilge Kağan'ın baş bilicisi yani başveziri idi. Bu anıtı ihtiyarlık devrinde kendisi diktirmiştir ve yazılar da kendisine aittir. Taşlarda Göktürklerin Çin esaretinden nasıl kurtulduğu, kurtuluş savaşının nasıl yapıldığı ve Tonyukuk'un neler yaptığı anlatılır. Birinci yazıt, 243 cm; ikinci yazıt ise, 217 cm yüksekliğindedir. Birinci yazıtta 35, ikinci yazıtta 27 satır Göktürk harfli Türkçe metin bulunmaktadır.

"Türk, Oğuz beyleri, kavmi, işitin yukarıda gök basmasa, asağıda yer
delinmese Türk milleti ülkeni, töreni kim bozar?"

Nevruz Kutlamaları İle İlgili Adetler

         Çeşitli adlarla ve yaygın olarak Nevruz adıyla kutlanan bu bahar bayramıyla ilgili olarak Türk topluluklarında çeşitli gelenekler meydana gelmiştir. Orta Asya'dan, Balkan Türkleri'ne ve hatta Amerika'daki Kızılderililerin yaşatılan âdetlerinde bu gelenekleri ve törenleri tespit edebiliyoruz.

         Kırgız Türkleri'nde Nevruz gününün, Mart ayında olduğu ve yeni yılın ilk günü anlamına geldiği ifade edilir. Bu günde "Nouruz Köcö " denilen özel bir yemek yaparlar. "Köcö", darı yarması veya bulgur konulmak suretiyle yapılan bir nevi tirittir.

         Kazak Türkleri de Kırgız Türkleri'nin yaptığı aşı pişirirler. Ayrıca Nevruz törenlerinde mevlit okuturlar. O günü evler baştanbaşa temizlenir, yeni elbiseler giyilir. Nevruz törenleri sırasında ev duvarlarına veya çeşitli eşyaların üzerine kil kaplar atılarak parçalanır. Ateş üzerinden atlanır. Çadırlar kurulup sofralar açılır.

        Özbekistan'ın Semerkant, Buhara, Andican taraflarında, Nevruz günü başlayan törenler bir hafta kadar devam eder. Halk bu törenlerde çadır çadır gezerek birbirlerinin bayramını kutlar. Bu ziyaretlerde ikram edilen yemek "aş" adı verilen pilavdır. Köpkarı, güreş, at yarışları, horoz dövüşleri gibi gösteriler düzenlenir.

        Tacikistan'da Nevruz Mart ayının başından, 21 Mart gününe kadar baharın gelişini ve tabiatın canlanmasını karşılamak amacıyla kutlanır. Nevruzda yenilen "Ş" harfi ile başlayan 7 yiyecekten süt; temizliği, tatlı; yaşama sevincini, şeker; serinlik ve dinlenmeyi, mum; ateşe tapınmayı, tarak; kadının güzelliğini temsil eder. İslâmeyetten sonra İslâmî geleneklere göre "Ş" ile başlayan 7 nesne bunların yerini almıştır.

        Afganistan'da Nevruz, Türkler arasında doğum günü olarak kutlanır. Bugün herkes en yeni elbiselerini giyerler. Kabir ve akraba ziyaretleri yapılır, güreş tutulur ve oğlak oyunu oynanır. İnsanlar arasındaki dargınlıkların kaldırılmasına çalışılır. Yeni yıla nasıl başlanırsa, yılın öyle geçeceğine inanılır.

        Türkmenistan'da Nevruz bayramında halk gününü ülkemizdeki dini bayramlara benzer bir şekilde geçinmekte, karşılıklı ev ziyaretleri yapılmakta, tebrik mesajları gönderilmektedir. Nevruz kutlamaları basın yayın organlarında geniş bir şekilde yer almaktadır.

        Türk Dünyası Nevruz'u yıllardan beri, renkli elbiseleri, coşkulu kutlamaları ve ümit bağladıkları dilekleriyle karşılıyorlar.

        Azerbaycan'da her yıl Mart'ın 2123'ünde, Nevruz bayramı büyük törenlerle kutlanır. Mezarlık ziyareti yapılır. Bu ziyaretlerde hazırlanan helva pilav ve diğer yiyecekler fakirlere dağıtılır. "Gapı Pusma", "Suya Yüzük Atma", "Su Başı", "Baca Baca" adetlerinde uzun yılların gelenekleri çeşitli motif ve oyunlarla sürdürülür. Semeni göğertilir. Yani tohum çimlendirilir.

       Nevruz; Karapapaklar'da Nevruz, Kırım Türkleri'nde Navrez, gündönümü; Batı Trakya Türkleri'nde Mevris, Makedonya ve Kosova Türkleri'nde Sultanı Navrız , Gagauzlarda İlkyaz bayramı adıyla yukarıda bahsettiğimiz ortak coşku ve geleneklerle kutlanmaktadır.

       Çok geniş coğrafyaya yayılmış olan topluluklarda Nevruz törenlerinde genellikle şu oyunların değişmeden devam ettiği gözlenir: Gökböri Oyunu. Türkistan'da oynanan milli oyunların başında yer alır. Bu oyuna "gökböri, köpkâri, oğlak/ulak, buzkaşi, kökpar, kükbar" gibi isimler de verilir. At yarışları, cirit oyunu, kılıç sallama, yamba kapma, güreş, at üzerinde güç gösterisi, sinsin oyunu, huntu oyunu. Bu oyunlar genellikle spora dayalıdır.

       Oyunların bir kısmı ise seyirliktir. Bunları halk tiyatrosu veya Orta oyunu şeklinde değerlendirebiliriz: Koskosa oyunu; deve oyunu; ekende yoh, biçende yoh, yeyende ortag gardaş oyunu; kış bovay; yolbars; argımak.

       Nevruz bayramında mahalli eğlencelere de yer verilir. Gençler aralarında mani ve şiir söyleyerek yarışırlar. Bunlardan bazıları:Halay oyunu, Yaşıl yarpag, Gızılgül, Hahışta, Benövşe, Bahtıyar ve atışmalardır.

      Anadolu sahasında da oynanan bu oyunların yanısıra 21 Mart'ta büyük bir coşkuyla kutlamalar yapılmaktadır. Geçmişte o güne has olarak macunlar, şerbetler, hediyeler hazırlanarak devlet erkanı büyükten küçüğe, bunları birbirlerine takdim ederlerdi. Bu adetler günümüzde Mesir Macunu Şenlikleri adı altında hâlâ devam etmektedir. Anadolu'da Yörük Bayramı günümüzde de kutlanarak bu adeti yaşatmaktadırlar.

      Anadolu'da "Sultanı Nevruz", "Nevruz Sultan", "Mart Dokuzu" ve "Mart Bozumu" gibi adlarla bilinen nevruz, gelenekleriyle bütün Türk toplumu içerisinde yaşamaya devam etmektedir.

      Tahtacı Türkmenleri'nde; Nevruz Bayramı eski Mart'ın dokuzudur ve Sultan Nevruz olarak adlandırılır. Nevruz, Tahtacı Türkmenleri'nin yaylaya çıkışında; 22-23 Mart tarihlerinde kutlanmaktadır. Tahtacı Türkmenleri'nde Nevruz; ölülerin yedirilip içirildiği gün olarak kabul edilir. Burada eski Türk inanç sisteminin atalar kültürü kendini gösterir.

       22 Mart Nevruz'dan bir gün önceyi karşılamaktadır. Bu gün Nevruz hazırlıkları yapılır. Çamaşırlar yıkanır, yemekler hazırlanır Nevruz günü yenilen yemekler arasında ıspanaklı börek, soğan kabuğu ile boyanmış yumurtalar, yufka, sarı burma, şeker, leblebi, lokum sayılabilir. 23 Mart günü öğleden sonra kadınlar geniş bir tabağa çerezler koyarak "hak üleştirir"ler. Yiyecekler dağıtılarak "ölünün ruhuna değsin" dileğinde bulunurlar. Bu bayramda herkes güler yüzlüdür. Suçlar bağışlanır. Bayrama katılmak zorunludur. Katılmayanlar köy halkınca dışlanır.

       Yörükler arasında; Nevruz ile birlikte, kışın bittiği ve bahar mevsiminin başladığı kabul edilir. Köy ve yaylalarda 22 Mart'ta, şehirlerde ise Nevruz günü pazara rastlamazsa, bu tarihi takip eden Pazar günü kutlanır. Köy halkı 22 Mart sabahı yaylalara doğru yola çıkarlar. Daha önceden "davar evleri"ne yerleşmiş olanlar köylerden gelen akraba ve komşularına ev sahipliği ederler. Köylerden gelen grupla, yayladakiler karşılaştıklarında bir el silah atarak "Nevruzunuz kutlu, dölünüz hayır ve bereketli olsun" şeklinde selamlaşırlar. Gelen misafirler çadırlara yerleşir, kendilerine ikramlarda bulunulur. Sürü sahipleri tarafından kesilen kurbanlar birlikte yenilir. Sünni olan yörüklerde imamlar tarafından yapılan dualara halk katılır ve şükrederler.

        Gençler tarafından eğlenceler düzenlenir, yemekler yenir, şarkı ve türküler söylenir, oyunlar oynanır. Eğlenceler geç saatlere kadar devam eder.

        Güneydoğu Anadolu Bölgesi illerimizden Gaziantep ve çevresinde 22 mart gününe "Sultan Nevruz" adı verilir. Diyarbakır'da; Nevruz günü halk, eğlence ve mesire yerlerine giderek Nevruz'u kutlarlar. Kars ve çevresinde; bu tarihte kapı dinleme, baca baca adetleri görülür. Evde bulundurulan çeşitli meyvelerden baca baca gezenlere verilir.

        Tunceli ve çevresinde; bu gün erkekler alınlarına kara sürerek su kaynaklarına giderler. Bu karaları orada temizleyerek dua ve niyazda bulunurlar. Özellikle Orta Anadolu'da Nevruz, "Mart Dokuzu" olarak bilinir. Diğer bölgelerdekine benzer kutlama adetleri yapılır. Nevruzla ilgili Anadolu'da görülen diğer gelenekler arasında, ağacın güneşten etkilenmemesi için ağaca bez bağlanarak yapılan "Mart ipliği" adeti ve özellikle Giresun'da "Mart Bozumu" adeti önem taşır.

        Tekirdağ'da Nevruz soğukların sonu, baharın başlangıcı olarak kabul edilir ve "Nevruz Şenlikleri" adıyla kutlanır. İzmir, Uşak, Sivas ve Şebinkarahisar'da hemen hemen aynı geleneklerin devam ettiği görülür.

        Bilindiği üzere eski takvim Mart ayından başlardı. Mart ayının ilk on iki günü ayrı ayrı ayları temsil etmek suretiyle, o yıl içinde neler olacağı ilk on iki günden tespit olunurdu. O gün yedi çift, bir tek baş harfi "S" ile başlayan yiyeceklerden yenilmesi adettendir.

ZORUNLU UYARI :

Sitemizin Bu Bölümünde Yer Alan Ferdi Tayfur

Şarkılarını Dinleyebilmek İçin

www.ferdiciler.com

Adresine Üye Olunması

Gerekmektedir….

DEDEMLİ SLAYTLARI NO: 1

DEDEMLİ SLAYTLARI NO:2

SEVGİLİ DEDEMLİLİ HEMŞEHRİLERİM SLAYTLARIN SAYISININ ÇOĞALMASINI İSTİYORSANIZ SİZLERDE DEDEMLİMİZİN FOTOĞRAFLARINI BİZLERLE PAYLAŞIN...
 

Malazgirt Zaferi‘nden sonra Anadolu‘da, Selçuklu sultanına bağlı bir takım beylikler kurulmuştu. Bitlis’de Dilmaçoğulları (1085-1394), Ahlat’ta Ermenşahlar (1100-1207), Erzincan ve Divriği’de Mengücükler (1072-1277), Diyarbakır’da İnaloğulları (1098-1183), Erzurum’da Saltuklular (1072-1202) gibi… Bu beyliklerin ekserisi, sonraları Türkiye Selçukluları'nın hakimiyetine girdiler. Alaeddin Keykubad’ın saltanatının sonlarına doğru, merkez ile uçlar arasında münasebetler gevşemeye başladı. Moğol akınlarına karşı koyamayan Türkmenler Selçuklu topraklarına yöneldi. Selçuklu sultanı bunları Bizans sınırına yerleştirdi. 2. Gıyaseddin Keyhüsrev’in Kösedağ’da yenilmesiyle, merkezî idare iyice zayıfladı. Vezir Muineddin Pervane’nin ölümüyle de devlet idaresi tamamen çöktü.

İdareyi ele geçiren Moğol valilerinin zulmü halkı huzursuz etmekteydi. Selçukluların gücünün kalmaması insanları kuvvetli beyler etrafında toplanmaya zorluyordu. Bazı Türkmen beyleri, bu karışıklıkta hakimiyet kurarak hanedan haline geldiler. Aydın, Karası, Menteşe, Saruhan, Germiyan, Çoban ve Osmanoğulları bu şekilde kurulan beyliklerdendir. Eşref, Sahib Ata, İnanç, Hamid ve Candaroğulları ise; Selçuklu veya İlhanlılar tarafından, mükâfat olarak verilen arazilerde, beylerin istiklallerini ilan etmesiyle ortaya çıkmıştır.

İlhanlı valilerin baskılarını arttırmaları beylikleri sıkıntıya soktu. Timurtaş, İlhanlı Ebu Said Bahadır Han tarafından Anadolu’ya ikinci defa vali yapıldı. Ancak o, öldürülmekten korktuğu için 1324’te Memlukler’e sığındı. Valilik, Büyük Şeyh Hasan’a verildi; ancak o gelmeyip, yerine Alâeddin Eretna’yı gönderdi. Ebu Said Bahadır Han‘ın ölümü ile çıkan kargaşadan faydalanan Eretna Bey, 1343’te Timurtaş’ın oğlu Şeyh Hasan’ı bertaraf ederek Anadolu’da İlhanlı hakimiyetine son verdi.

İlhanlı baskısının beylikler üzerinden kalkması beylere rahat nefes aldırdı. Şehirlerde imar hareketleri hızlandı. Sınır boylarındaki Osmanlı, Aydın, Saruhan, Menteşe ve Karasıoğulları, Bizans topraklarına yaptıkları seferleri sıklaştırdılar.

1308‘de Anadolu’nun Manzarası

a)      Doğrudan İlhanlıların idaresindeki yerler: Ankara, Eskişehir, Kırşehir, Nevşehir, Yozgat, Niğde, Kayseri, Çorum, Amasya, Tokat, Konya, Malatya, Sivas, Erzincan, Erzurum, Gümüşane, Kars, Ağrı, Van, Hakkari, Bitlis, Siirt, Muş, Bingöl, Tunceli, Elazığ, Mardin, Diyarbakir, Urfa.

b)      İlhanlılara Bağlı Yerler: Tırabzon Rum İmparatorluğu, Kilikya Ermeni Kırallığı, Karamanoğulları, Candaroğulları, Osmanoğulları, Germiyanoğulları, Hamidoğulları, Menteşeoğulları, Aydınoğulları, Saruhanoğulları, Karasıoğulları.

c)      Memluklere Ait Yerler: Maraş, Antep, Hatay, Adıyaman.

d)      Cenevizlilere, Şövalyelere ve Diğer Latinlere Ait Yerler: Karadeniz Ereğlisi, Amasra, Midilli, Sakız, Sisam adaları, Rodos adası, On iki ada, İzmir Kalesi, Biga, Samsun Kalesi, Kıbrıs.

e)      Bizans İmparatorluğu’na Bağlı Yerler: Alaşehir, Kocaeli, Sakarya, Bursa, Lapseki, Balıkesir, İstanbul, Marmara adaları, Tırakya.

Türkiye Selçuklularının Yıkılması ile Ortaya Çıkan

A N A D O L U   B E Y L İ K L E R İ

Bazı beyliklerin 1332 yılındaki nüfusları

1.       Osmanoğulları: 1 030 000

2.       Karasıoğulları: 250 000

3.       Karamanoğulları: 750 000

4.       Germiyanoğulları: 800 000

5.       Aydınoğulları: 700 000

6.       Candaoğulları: 420 000

7.       Hamidoğulları: 380 000

8.       Saruhanoğulları: 280 000

9.       Menteşeoğulları: 170 000

10.   İnançoğulları: 100 000

11.   Eşrefoğulları: 70 000

12.   Sinop Beyliği: 70 000

Yekün: 5 020 000

Mukayese için aynı yıllarda: Anadolu‘daki Türk olmayan nüfus (Tırakya dahil değildir): 6-7 milyon; İngiltere’nin nüfusu: 2 500 000; Fıransa’nın nüfusu: 12 500 000 

BEYLİKLAR HAKKINDA KISA BİLGİ

– Kuruluş tarihlerine göre sıralanmışlardır –

1. Çobanoğulları (1204-1320)

Oğuzların Kayı boyundan Hüsameddin Çoban Bey, Kastamonu’yu Bizans’tan fethederek orada Anadolu Selçuklularına bağlı bir uç beyliği kurdu. 1308’e kadar beyler birer vali durumunda idiler. O tarihten sonra İlhanlılara tâbi oldular. Daha sonra da toprakları Candaroğullarının eline geçti.

2. Karamanoğulları (1250-1487)

Bu beyliği, Oğuzların Avşar boyunun Karaman oymağı kurmuştur. Bu oymak, Alaeddin Keykubat tarafından 1228 yılında Selçuklu-Ermeni sınırındaki Ermenek’e yerleştirilmişti. O zaman başlarında Nure Sofi bulunmaktaydı. Ondan sonra beyliğin başına Kerimüddin Karaman geçti ve Ermenilerden fethettiği yerlerle topraklarını genişletti. Topraklarının 146 000 km²  olduğu zamanlar vardır. Başkent önce Larende (Karaman), sonra Konya idi.  

Karamanoğlu Mehmet Bey’in 13 Mayıs 1277 tarihli fermanı: “Bugünden sonra divanda, dergâhta, bârgâhta, mecliste ve meydanda Türkçe’den başka bir dil kullanılmayacaktır.”

Karamanoğulları, Türk birliğinin kurulmasında en büyük engel olmuş, kaypak siyasetleri ile Osmanlı’yı çok uğraştırmıştır. Kesin yıkılışları 2. Bayezid Han tarafındandır. 1399’da Yıldırım Bayezid beyliğin hayatına son vermiş, Timur Han da onları yeniden diriltmişti.

3. Germiyanoğulları (1260-1429)

Selçukluların batı uç beyliği olan Germiyanoğulları Avşar boyundandır. Kurucusu, Kerimeddin Ali-Şir Bey’dir. Merkezleri Kütahya’dır. En geniş olduğu zamanlarda toprakları 44 000 km²  olmuştur. Beylik 1390’da Yıldırım Bayezid tarafından Osmanlı’ya katılmış, 1402’de Timur Han tekrar diriltmiştir. Germiyanoğullarının en büyük şahsiyeti Yakup Bey’dir. O, vasiyet yolu ile beyliği 2. Murad Han’a bırakmıştır.

4. Sahip Ata Oğulları (1265-1333)

Selçuklu vezirlerinden Sahip Ata’ya ıkta olarak Afyon verilmişti; ondan evlatlarına kaldı. Devletin zayıflığından istifade ederek, orada Sahip Ata Oğulları adı ile kısa ömürlü bu bir beylik ortaya çıktı. Bölge sonradan Germiyanoğullarının eline geçti.

5. Pervaneoğulları (1277-1322)

Anadolu’daki ilk beyliklerdendir. Sinop’u Tırabzon Rumları’nın elinden geri alan Selçuklu veziri Muineddin Pervane, oraya el koydu ve oğluna verdi; beylik böylece ortaya çıktı.

6. İnançoğulları (1278-1368)

Germiyanoğlu Yakup Bey 1289’da Denizli’yi, Sahip-Ata Oğulları’ndan alarak, sülalesinden Ali Bey’in oğlu İnanç Bey’e verdi. Denizli (Ladik) çevresinde 8 000 km²’lik küçük bir beyliktir. 1389’da Germiyanoğulları’na katıldı.

7. Eşrefoğulları (1280-1326)

Başkenti Beyşehir olan, 10 000 km²’lik küçük bir beyliktir. Eşrefoğlu Süleyman Bey tarafından kurulmuştur. Beyliğe, İlhanlıların Anadolu valisi Demirtaş son vermiş, topraklarının bir kısmı Hamidoğulları’na geçmiştir.

8. Hamidoğulları

a) Isparta Kolu (1280-1391)

Hamidoğulları’nın Isparta kolunun temeli Hamid Bey’in oğlu İlyas Bey tarafından atılmış olmakla beraber, kurucusu Hamid Bey’in torunu Dündar Bey’dir. 16 000 km²’lik bir toprağa sahipti. Önceleri Selçuklular’a, sonra İlhanlılar’a bağlı olarak yaşamıştır. Beyliğin bir kısmını 1. Murad Han satın almış, kalan kısmı da Yıldırım Bayezid Osmanlı’ya katmıştır.  

b) Antalya (Teke) Kolu (1300-1423)

Dündar Bey 1300’de Antalya’yı fethederek kardeşi Yunus Bey’e vermişti. Topraklarının büyüklüğü 14 000 km² idi. Beylik 1392’de Yıldırım Bayezid eliyle Osmanlıya katılmış, Timur Han bu beyliği yeniden diriltmiş, 1423’de kesin olarak Osmanlı toprağı olmuştur.  

9. Menteşeoğulları (1280-1426)

Beyliğin kurucusu Menteşe Bey’dir. Büyük donanması ile Ege Denizi’nde önemli işler yapmıştır. Beylik 1391’de Yıldırım Bayezid tarafından Osmanlı’ya katılmış, Timur han tarafından 1402’de tekrar diriltilmiş, 1426’da yeniden Osmanlı toprağı olmuştur.

10. Ankara Ahi Cumhuriyeti (1290-1354)

Bunlar, Ankara’yı merkez edinen bir derviş-esnaf (Ahi) teşkilatıdır. 1308’e kadar Selçuklular’a, 1335’e kadar İlhanlılar’a, Sonra Eretneoğulları’na ve Karamanoğulları’na bağlanmışlar, zaman zaman da müstakil olmuşlardır. 1354’de Rumeli Fatihi Şehzade Süleyman Paşa eliyle de Osmanlı’ya katılmışlardır. Diğer beyliklerin aksine, başkanlarını seçimle tayin ederlerdi. 

11. Candaroğulları (İsfendiyaroğulları) (1291-1461)

Beyliğin kurucusu Şemseddin Candar’dır. Toprakları en geniş olduğu zamanda 50 000 km² olmuştur. 8. Bey İsfendiyar’dan sonra Candaroğulları’na İsfendiyaroğulları denmiştir. Candaroğulları da, Osmanoğulları gibi Oğuzların Kayı boyundadır. Evlilik yoluyla da iyice kaynaşmışlardır. Candaroğulları önce Selçuklular’a, sonra İlhanlılar’a tâbi olmuş, 1. Murad zamanında Osmanlı valisi durumuna gelmişlerdir. Ankara savaşından sonra müstakil olmuşlar, 1413’de yeniden Osmanlı’ya bağlanmışlardır. İsfendiyaroğlu İsmail Bey 1461’de, oturduğu Sinop’u zorluk çıkarmadan halasının oğlu ve kayınbiraderi Fatih’e bırakmış, kendisi de, önce Yenişehir, sonra Filibe sancakbeyi yapılmış; Candaroğulları gemicilikte ileri idiler; kurdukları donanma Osmanlı’ya örnek olmuştur.

12. Alaiye Beyliği (1293-1463)

Alaeddin Keykubat’ın fethettiği Alaiye (Alanya) Karamanoğulları’nın elinde idi. Gemi yapımında önemli bir merkezdi. Kıbrıs kıralının buraya asker çıkartması üzerine Karamanoğlu Mahmud Bey onları atarak, şehirde Memluk hükümdarı adına hutbe okuttu. Alaiye Beyliği 1463’de, Fatih’in sadrazamı Gedik Ahmet Paşa eliyle Osmanlı’ya katılmıştır. 

13. Saruhanoğulları (1300-1410)

Merkezi Manisa olan beyliği Saruhan Bey kurmuştur. Saruhan Bey’in Alaeddin Keykubat’ın hizmetine girmiş bir Harzem beyi idi. Saruhanoğulları  denizcilikte başarılı idiler. Saruhan Bey’in büyük oğlu Gazi Süleyman Bey, Aydınoğlu Gazi Umur Bey’le birlikte, Mora ve Yunanistan’a akınlar düzenlemiş; Makedonya akını sırasında şehit düşmüştür. Beyliği Yıldırım Bayezid 1390’da Osmanlı toprağına katmış; Timur Han onu tekrar diriltmiş, 1410’da da Çelebi Mehmet eliyle tekrar Osmanlı’ya katılmıştır. Manisa, şehzade sancağı olmuş, Saruhan tahtında 1595’ya kadar16 Osmanlı şehzadesi oturmuştur.

14. Aydınoğulları (1300-1425)

Beyliğin kurucusu, Germiyan subaşısı, Aydınoğlu Mehmet Bey’dir. Haçlılara karşı Ege sahillerini korumuştur. En mühim şahsiyeti, büyük denizci Gazi Umur Bey’dir. Selçuk’taki İsa Bey Camii onların eseridir.Beyliğin büyüklüğü 24 000 km² idi. Beylik, önce Yıldırım Bayezid, sonra 2. Murad tarafından Osmanlı’ya katılmıştır.

15. Karasıoğulları (1303-1345)

Osmanlı’ya ilk katılan Türkmen beyliğidir. Beyliğin kurucusu Danişmendoğulları’ndan Karası Bey’dir. Balıkesir’i, Bergama’yı, Marmara’nın güneyini Bizans’dan fethetmiştir. Beyliğin büyüklüğü 24 000 km² idi. Osmanlı veliahdi Süleyman Paşa’nın Rumeli’ne geçişinde ve Osmanlı askerî teşkilatlanmasında Karası beylerinin büyük yardımı olmuştur. Bu beylerden bazıları şunlardır: Hacı İlbeyi, Gazi Evranus Bey, Ece Halil, Gazi Fazıl Bey.  

16. Taceddinoğulları (1308-1415)

Selçukluların Canik emiri Taceddin Bey tarafından, devletin çöküşü sırasındaki karmaşadan istifade ederek Niksar’da kurulan bir derebeyliktir. En geniş olduğu zamanlarda 12 000 km²  idiler. İlhanlılar’a, Eretnaoğulları’na, Kadı Burhaneddin’e bağlı olarak yaşamışlar, Celebi Mehmet zamanında da Osmanlı’ya katılmışlardır.

17. Eretnaoğulları (1327-1380)

Eretna Bey Uygur Türkleri’ndendir. 1327-35 yılları arasında İlhanlılar’ın Anadolu valisi olmuş, onların yıkılması ile müstakil hale gelmiştir. Bir beylikten ziyade, bir devlet görünümündedir. Topraklarının büyüklüğünün 214 000 km² olduğu zamanlar vardır. Başkent, önce Sivas iken, sonradan Kayseri’ye alınmıştır. Eretna Bey’in de, babası Cafer Bey’in de mezarları Kayseri’dedir. Devlette, babadan oğula dört hükümdar geçmiştir. Bunlar, Oğuz soyundan olmadıkları için Anadolu Türkmenleri tarafından sevilmemişlerdir. Eretna Devletini Kadı Burhaneddin yıkmıştır.    

Eretna Bey’in kardeşinin oğlu Mutahhartan Bey de önemli bir şahsiyettir. Timur’un, Bayburt ve Erzurum valiliklerinden sonra, 29 yıl Erzincan valisi olmuş, Ankara Savaşı’ında Timur’un yanında yer almış ve hizmeti büyük  olmuştur.

18. Dulkadıroğulları (1337-1522)

Beyliğin kurucusu Dulkadır Bey’in oğlu Zeyneddin Karaca Bey’dir. Başkentleri önceleri Elbistan iken, sonradan Maraş olmuştur. İki asra yakın ömürleri içerisinde Memlukler’le Osmanlılar arasında, kâh birine, kâh ötekine tâbi olarak bir tampon devlet durumuna gelmişlerdir. En geniş oldukları zaman yüz ölçümleri 70 000 km² idi. Karamanoğulları ve İsfendiyaroğulları gibi Osmanlılar’la içli dışlı olan beyliklerdendir. Bazı Osmanlı padişahının hanımları Dulkadıroğulları’ndandır. Mesela; Yavuz’un annesi Ayşe Hatun, Dulkadıroğlu Alaüddevle Bozkurt Bey’in kızıdır.

19. Kutlu-Şahlar (1340-1393)

Bunlar, Amasya derebeyleridir. En fazla 5 000 km²’lik bir toprakları olmuştur. Eretnaoğulları’na, Kadı Burhaneddin’e bağlı yaşamışlar; Yıldırım Bayezid tarafından da Osmanlı’ya katılmışlardır. Kutlu-Şah, Sinop Beyi Taceddin’in manevî oğludur.

20. Ramazanoğulları (1352-1608)

Bu da, Dulkadıroğulları gibi, geç kurulan, geç yıkılan beyliklerdendir. Kilikya Ermeni devletinin toprakları üzerinde, Oğuzların Yüreğir boyundan Ramazan Bey tarafından kurulmuştur. 1516’ya kadar Memlukler’e, o tarihten sonra Osmanlılar’a tâbi olarak yaşamışlardır. Sahip oldukları toprakların büyüklüğü 33 000 km² kadardı.

21. Kadı Burhaneddin (1380-1398)

Kadı Burhaneddin, Kayseri kadısı Şemseddin Mehmed’in oğludur. Oğuzların Salur boyundandır. Kendisi, Eretna Devleti’nin veziri iken, onları devirip, Sivas’da sultan olmuştur. Devlet adamlığının yanı sıra büyük bir şair ve âlim idi. Türkçe, Arapça, Farsça divanları vardır. Kurduğu beyliğin büyüklüğü 140 000 km²’yi bulmuştu. Kadı Burhaneddin 1398’de Akkoyunlu Kara Yülük Osman Bey tarafından öldürülmüş, toprakları Osmanlı’ya geçmiş ve Sivas da, kurulan Rum (Anadolu) Eyaleti’nin merkezi olmuş, başına da Şehzade Çelebi Mehmet getirilmiştir.       

22. Kürt Derebeyleri

a)      Cizre Beyleri  (1200-1596)

Beyliğin kurucusu Süleyman’dır. Finik Dalı, Cudî Dalı olarak iki kola ayrılır. Kuruldukları andan başlayarak Musul Atabekliği, İlhanlılar, Celayirliler, Karakoyunlular, Akkoyunlular, Safeviler, 1515’den sonra da Osmanlılar’a tâbi olarak yaşamışlardır. Büyüklükleri en fazla 6 000 km² olmuştur.

b)      Şeref-Hanlar (1220-1670)

Bitlis çevresinde 6 000 km²’lik bir alanda yaşayan bu beyliğin, bilinen ilk beyi Melik Eşref, en meşhuru da “Şerefnâme” yazarı 5. Şeref Han’dır. Hiçbir dönemde müstakil olamamış, Cizre beylerinin tâbi olduğu devletler bunlar da tâbi olarak yaşamışlardır.

c)      Hakkariye Beyleri (1450-1600)

İlk Hakkariye derebeyi Esededdin Kelânî isimli birisidir. En geniş olduklarında büyüklükleri 30 000 km²’yi bulmuştur. Akkoyunlu, Safevi ve Osmanlı idaresinde yaşamışlardır.

Ve  O S M A N O Ğ U L L A R I  (1231-1922)

1. Ertuğrul Gazi (1188-1281)

Osmanlı Cihan Devletinin temellerini atan Ertuğrul Gazi, Oğuzların Kayı boyuna mensuptur. Babası Gündüz Alp, annesi Hayme Anadır.

Kayılar Anadolu'nun fethi sırasında Ahlat bölgesine yerleştiler ve Anadolu içlerine yapılan seferlere katıldılar. Ahlat Eyyubiler'in eline geçince, Mardine gidip, kendileri gibi Kayı boyundan olan Artuklulara bağlandılar. Moğolların Mardin ve çevresini yağmalaması üzerine, Gündüz Alp ve beraberindekiler, kuzey batıya çıkarak, Erzurum yakınlarındaki Sürmeliçukur'a yerleştiler. Gündüz Alp kısa bir süre sonra hastalanarak burada vefat etti ve oğlu Ertuğrul Gazi aşiretin başına geçti. Moğol saldırılarının bu bölgede de hissedilmesiyle Ertuğrul Gazi, kardeşi Dündar Bey ile birlikte batıya hareket etti; diğer kardeşleri Gündoğdu ve Sungur tekrar Ahlata döndüler.

Kayılar, Sivas, yakınlarındaki Yassıçemene geldiklerinde, Selçuklularla Harzemşahların savaştığını ve Selçuklu ordusunun bozulmak üzere olduğunu gördüler. Ertuğrul Gazi Selçuklu ordusuna yardım edince, savaşı Selçuklar kazandı. Alaeddin Keykubad, Ertuğrul Gazi'ye, yardımlarından dolayı teşekkür etti; Selçuklu ülkesinde yaşamak için göç ettiklerini öğrenince de, Ankara yakınlarındaki Karacadağ ve çevresini onlara verdi (1230).

Karacadağda bir müddet kalan Ertuğrul Gazi, oğlu Savcı Beyi Sultan Alaeddine göndererek, ondan yeni bir yurt istedi. Gerekli izni alınca da batıya hareket etti. Aşağı Sakarya boylarına yerleşti. Bizans köylerine akınlar düzenlemeye başladı. O sırada, sınırı emniyet altına almak için Selçuklu ordusu da bölgeye gelmişti. Ertuğrul Gazi, Eskişehirde bu orduya katıldı. Bizansın İznik beyi ile yapılan Ermeniderbendindeki savaşı Selçuklular kazandı (1231). Savaştaki başarısı Alaeddin Keykubata ulaşınca çok memnun oldu ve Ertuğrul Gaziye Uç Beyi unvanı ile, Eskişehir çevresini verdi. Kendileri gibi Kayı boyundan olan, Kastamonudaki büyük uç beyi Çobanoğullarına bağlı olacaklardı.

Ertuğrul Gazinin emrindeki Kayılar 400 çadırlık bir aşiret idi. Kendilerine verilen yurt 1 000 km² büyüklüğündeydi. Yeni yurtlarına yerleştikten kısa bir zaman sonra Karacahisar'ı ve Söğütü ele geçirdiler. Ertuğrul Gazi, Bizans sınırlarına saldırılar düzenlediği gibi dostluklar da kurdu. Onun bu tavrı Akça Koca, Samsa Çavuş, Konur Alp, Aykut Alp, Kara Tekin gibi uç beylerini etrafında topladı. Yerini küçük oğlu Osman Gaziye bıraktığında, beyliğin toprağı 4 800 km²ye çıkmıştı.

50 yıl beyliğin başında kalan Ertuğrul Gazi, kendinden sonra altı buçuk asır ayakta kalacak olan devletin temellerini çok sağlam attı. Gözü arkada kalmadı. Türbesi Söğüttedir. Ölüm yıldönümlerinde resmî anma töreni yapılır. Allah ondan razı olsun! Nur içinde yatsın! Bizleri de ona lâyık torunlar eylesin! Gafillere de Rabbim şuur versin.

Hiç kimse inkâr edemez:

OSMANLI TÜRK MİLLETİNİN MEDAR-I İFTİHARIDIR.

OSMANLI BÜTÜN ZAMANLARIN EN MUHTEŞEM DEVLETİDİR.

OSMANLININ HÂKİM OLDUĞU TOPRAKLARDA BUGÜN 40 DEVLET VARDIR.

OSMANLI, HER ÇEŞİT DİN VE MİLLETİ ASIRLARCA HUZUR İÇİNDE YAŞATMIŞTIR.

TÜRK MİLLETİ VARLIĞINI OSMANLIYA BORÇLUDUR.

TÜRK TARİHİNİN İLK ÇEYREĞİ HUNLAR, SON ÇEYREĞİ OSMANLILARDIR.

OSMANLIYI ANLADIĞIMIZ ZAMAN KENDİMİZİ DÜNYAYA ANLATABİLİRİZ.

OSMANLIYI ANLADIĞIMIZ ZAMAN BATININ KARŞISINDA BAŞIMIZ DİK OLUR.

OSMANLIYI ANLADIĞIMIZ ZAMAN AŞAĞILIK DUYGUSUNDAN KURTULURUZ.

OSMANLIYI ANLADIĞIMIZ ZAMAN YİNE ÇİHAN DEVLETİ OLURUZ.

ANADOLU BEYLİKLERİ'NDE KÜLTÜR VE TEŞKİLAT

Anadolu Beylikleri'nin ilk teşkilâtları aşiret geleneğine dayanmakta idi: Savaş zamanlarında reislerinin emrinde sefere giderler ve savaştan sonra yerlerine dönerlerdi.

Selçuklu sultanları Anadolu'ya gelen Türkmen aşiretlerinin bir çoğunu Bizans İmparatorluğu ve Kilikya Ermeni Kırallığı ile olan sınırlara yerleştirmişlerdi. Bu Türkmen beyleri bağımsızlıklarını kazanmaya başlayınca Anadolu Selçuklu teşkilâtını taklit ederek saray ve teşrifat usulleri meydana getirdiler.

Beylikler devri, Anadolu-Türk tarihi bakımından oldukça önemlidir. 1071 Malazgirt zaferiyle Anadolu kapıları Türklere açıldı. Anadolu'da ilk büyük Türk devleti, Türkiye Selçukluları kuruldu. Beylikler bu devletin birer unsuru idiler. Türkiye Selçuklu Devleti'nin ortadan kalkmasından sonra, bağımsız birer devlet haline gelen ve sayıları yirmi beşi bulan bu Türk beyliklerinin devlet teşkilâtı ve kültürü, Büyük Selçuklu ve Türkiye Selçukluları ile gelişerek Osmanlılara ulaşan Türk-İslâm kültürünün bir ara dönemini oluşturur.

İDARÎ YAPI

Anadolu Beylikleri'nde devlet, daha önceki Türk beyliklerinde olduğu gibi hükümdar ailesinin ortak malı sayılıyordu. Devleti aile arasından seçilen reis idare ederdi. Ailenin en yaşlısına veya en nüfuzlusuna "ulu beg" denirdi. Ulu Bey hükûmet merkezinde oturur, kardeşleri ve çocukları vilâyetlere gönderilirdi. Ulu beyin teşrifat, ferman, sikke, hutbe ve kitabelerdeki unvanı "emir-i a'zam" veya "sultan-ı a'zam" idi.

Anadolu beyliklerinde, Selçuklularda olduğu gibi, merkezde devlet islerini yürütmek için bir divan teşkilâtı kurulmuştu. Divanın basındaki reise "vezir" denirdi. Emrinde bir kalem heyeti bulunan divan reisleri devletin kanun ve nizamlarının tatbikiyle uğraşırlardı. Devletin malî, askerî, adlî işleri ayrı divanlar tarafından yürütülürdü. Hükümdarın emir ve fermanlarını yazmak için İnşa Divanı vardı. Vilâyetlerdeki şehzâdelerin emirleri altında da merkezdeki divanın aynı, fakat daha küçük şekilleri bulunurdu. Hak-hukuk işlerine kadılar, emniyet işlerine subaşılar bakardı. Şehzade küçük ise ona atabek veya lala tayin edilirdi.

SARAY TESKİLÂTI

Anadolu Beylikleri'ndeki saray teşkilatı, devlet teşkilâtında olduğu gibi Anadolu Selçuklu Devleti'nin saray teşkilâtından alınmıştır. Sarayda hâcib, mîrâhur, çaşnigîr, candar, rikâbdar ve musâhib gibi görevliler bulunurdu.

Anadolu Beylikleri'nde ordu, hükümdarın, atlı ve yayalardan meydana gelen hassa birlikleriyle, beylerin tımarlı sipahileri ve aşiret süvârilerinden meydana gelirdi. Savaş zamanlarında bu orduya gönüllü kuvvetler de katılırdı.

Ordunun merkezindeki kuvvetlere hükümdar, kollara da şehzâdeler kumanda ederdi. Anadolu beyliklerinde ordu silâh olarak, ok, yay, kılıç, kalkan, kargı, hançer, zırh, çomak, balta, mancınık kullanırdı. Ayrıca birliklerin davul, kös, zurna, nakkâre, zil ve borulardan meydana gelen mehterleri vardı. Denizle bağlantısı olanların donanma teşkilâtı vardı.

İLİM VE KÜLTÜR

Beylikler devrinin en önemli özelliği, kültür faaliyetlerinde ortaya çıkmış ve her bey, kendi merkezini bu açıdan zenginleştirmeye çalışmıştır. Eski Anadolu Türkçesinin dil yadigârları bu faaliyetler neticesinde ortaya konmuş ve çok sayıda eser yazılmıştır. Bazı beyler, kültür faaliyetlerini teşvik ederken, bazıları da (Kadı Burhaneddin gibi) bizzat eserler vermişlerdir.

Beylikler döneminde ilim ve fikir hayatı parlak geçmiştir. Beyler, çeşitli ilim adamlarını bir araya toplayarak onları ihsan ve iltifatlarla teşvik etmişlerdir. Bu ilim adamlarının talebe yetiştirebilmesi için, medrese, kütüphane, imaret ve misafirhaneler kurulmuştur. Beylerin bu yakın ilgilsi sayesinde tıp, astronomi, matematik, edebiyat, tarih, tasavvuf ve dinî konularda pek çok eser yazılmıştır. Bu dönemde Konya, Kayseri, Niğde, Sivas, Kırşehir, Kastamonu, Sinop, Kütahya, Bursa, İznik, Amasya, Ankara birer ilim merkezi olmuştur.

Anadolu Selçukluları zamanında Mevlâna Celaleddin ve Hacı Bektaş ile parlayan tasavvuf cereyanı, beylikler döneminde de aynı gelişmeyi göstermiş ve Anadolu'nun manevî hayatında büyük etkiler meydana getirmiştir. Yunus Emre, Edebalı, Aşık Paşa, Kumral Abdal bu devrin büyükleridir.

İKTİSADÎ YAPI

Anadolu Beylikleri'nde toprak idaresi Selçuklularda olduğu gibi tımâr, mülk ve vakıf olmak üzere üç kısımdan meydana geliyordu. Köylüler kendilerine verilen ve aslında devlete ait olan toprağı işlemekle yükümlüydüler. Toprağı işlediği sürece toprak kendisinde kalır, oğul ve torunlarına geçerdi. Köylü işlediği toprağın vergisini verirdi. Sınır bekleyen, madende çalışan, av kuşları yetiştiren köylerden vergi alınmazdı. İlim ve din adamları da vergiden muaf tutulmaktaydı.

Şehir ve kasabalarda her sanat erbabının kendilerine mahsus teşkilâtı vardı. Bu teşkilât hem mensuplarının haklarını korur, hem de üretilen malın kalitesini kontrol ederdi. Kent ve kasaba halkı şer'i ve örfî vergilerini verirlerdi.

Beylikler zamanında sanayi, ticaret ve ziraata büyük önem verilmişti. Ülkeyi doğu-batı, kuzey-güney yönlerinde kesen yollar ve bu yollar üzerinde bulunan kervansaraylar varlıklarını devam ettirmişlerdir. Bu dönemde Anadolu'nun her yanında Ahî teşekküllerine rastlanıyordu. Her türlü sanat erbabını içine alan bu teşkilâtın kendine has bir yapısı vardı.

Beylikler devrinde iktisadî hayatın temelini ziraat oluşturmaktaydı. Ülkenin çeşitli bölgelerde tahıl, meyve, pamuk, ipek yetiştiriliyor ve hayvancılık yapılıyordu. Elde edilen ürünün büyük bir kısmı iç tüketimi karşılıyor, geri kalanı ise dışarıya satılıyordu. Bu dönemde başlıca ticaret merkezleri, Karadeniz kıyısında, Tırabzon, Samsun ve Sinop; Ege kıyısında Foça, İzmir ve Selçuk; Akdeniz kıyısında Antalya ve Alanya; İç Anadolu'da Sivas, Kayseri ve Konya idi. Bunlardan Sivas çok önemli idi: Müslüman, Ceneviz ve Venedik tüccarları büyük kafileler halinde Sivas'a gelirler ve burada mal alır veya satarlardı. Satılan mallar arasında her çeşit kumaş, halı, kilim, ipek ve pamuk bulunmaktaydı. Germiyan, Denizli ve Alaşehirde dokunan kumaşlar dış pazarlarda rahatlıkla alıcı bulurdu. Diyarbakır, Siirt, Alaşehir ve Balıkesir yörelerinde üretilen ipek ve ipekli kumaşlar, İstanbul ve Avrupa pazarlarına gönderiliyordu.

Anadolu Beylikleri zamanında Kütahya, Ulukışla, Amasya ve Bayburt çevresinde çıkarılan gümüş madeni ile, Foça, Karahisar, Ulubat ve Kütahya'da elde edilen şap madeni dış ülkelere satılmaktaydı. Bunlardan başka Germiyan atları, çeşitli av kuşları, koyun ve keçi de önemli miktarda gelir getiriyordu.

Bütün bunlar, Anadolu Beylikleri devrinde halkın refah içinde yaşadığını göstermektedir.  TÜRKİYE SELÇUKLULARININ YIKILMASI İLE ORTAYA ÇIKAN ANADOLU BEYLİKLERİ

MIRAC

Arapça'da merdiven, yukari çikmak, yükselmek anlamlarini dile getirir. Islam'da Hz. Peygamber (s.a.s)' in göge yükselerek Allah'in huzuruna kabul edilmesi olayi. Mirac olayi hicretten bir yil ya da onyedi ay önce Receb ayinin yirmi yedinci gecesi gerçeklesir. Olayin iki asamasi vardir. Birinci asamada Hz. Peygamber (s.a.s) Mescidül-Haram'dan Beytü'l-Makdis'e (Kudüs) götürülür. Kur'an'in andigi bu asama, gece yürüyüsü anlaminda isra adini alir. Ikinci asamayi ise Hz. Peygamber (s.a.s)'in Beytü'l-Makdis'ten Allah'a yükselisi olusturur. Mirac olarak anilan bu yükselme olayi Kur'an'da anilmaz, ama çok sayidaki hadis ayrintili biçimde anlatilir.

Hadislerde verilen bilgiye göre Hz. Peygamber (s.a.s), Kâbe'de Hatim'de ya da amcasinin kizi Ümmühani binti Ebi Talib'in evinde yatarken Cebrail gelip gögsünü yardi, kalbini Zemzem ile yikadiktan sonra içine iman ve hikmet doldurdu. Burak adli binege bindirilerek Beytü'l-Makdis'e getirildi. Burada Hz. Ibrahim, Hz. Musa, Hz. Isa ve diger bazi peygamberler tarafindan karsilandi. Hz. Peygamber (s.a.s) imam olarak diger peygamberlere namaz kildirdi.

Hz. Peygamber (s.a.s), Beytü'l-Makdis'te kurulan bir Mirac'la ve yaninda Cebrail oldugu halde göge yükselmeye basladi. Gögün birinci katinda Hz. Adem, ikinci katinda Hz. Isa ve Yahya, üçüncü katinda Hz. Yusuf, dördüncü katinda Hz. Idris, besinci katinda Hz. Harun, altinci katinda Hz. Musa ve yedinci katinda Hz. Ibrahim ile görüstü. Cebrail ile birlikte yükselis Sidretü'l-Münteha'ya kadar sürdü. Cebrail, "Buradan bir parmak ucu ileri geçecek olursam yanarim" diyerek Sidretü'l Münteha'da kaldi. Hz. Peygamber (s.a.s) buradan itibaren Refref adli baska bir binekle yükselisini sürdürdü. Bu yükselis sirasinda Cennet ve nimetlerini, Cehennem ve azabini müs